คันติดต่อกันได้

ทำไมแค่เห็นคนอื่นเกาก็คันบ้าง หรือแค่แค่อ่านบทความนี้คุณก็เริ่มคัน?

เคยไหมครับ? นั่งอยู่ดีๆ ไม่ได้รู้สึกอะไร แต่พอมองไปเห็นคนฝั่งตรงข้ามกำลังเกาแขนตัวเองอย่างเมามัน จู่ๆ คุณก็เริ่มรู้สึกคันยุบยิบที่จมูก ลามไปที่คอ หรือแม้กระทั่งแค่คุณกำลังอ่านคำว่า "คัน" "เกา" หรือ "มดไต่" ในบรรทัดนี้ ผิวหนังของคุณก็อาจจะเริ่มรู้สึกยิบๆ ขึ้นมาแล้ว ยินดีต้อนรับสู่ปรากฏการณ์สุดแปลกประหลาดที่เรียกว่า "อาการคันติดต่อกันได้" (Contagious Itching) ครับ

แม้จะฟังดูเหมือนเป็นการเล่นตลกของจิตวิทยา แต่ในทางวิชาการ อาการคันที่ติดต่อกันได้นั้นเป็นกลไกทางระบบประสาทและสรีรวิทยาที่มีอยู่จริงและมีการเก็บข้อมูลอย่างเป็นระบบ ปรากฏการณ์นี้ไม่ใช่การติดเชื้อโรค ไม่มีแบคทีเรียหรือไวรัสใดๆ ส่งผ่านอากาศ แต่เป็นกระบวนการรับรู้ทางภาพ เสียง หรือแม้แต่ความคิด (Cognitive trigger) ที่ไปกระตุ้นเส้นทางประสาทเดียวกันกับเวลาที่เราโดนยุงกัดจริงๆ ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงความเชื่อมโยงอันซับซ้อนระหว่างประสาทชีววิทยา พฤติกรรมทางสังคม และวิวัฒนาการ

คันติดต่อกันได้

หัวใจสำคัญของกลไกนี้คือการทำงานของ "เซลล์กระจกเงา" (Mirror Neuron System) ซึ่งเป็นกลุ่มเซลล์ประสาทที่พบมากในสมองส่วน Premotor Cortex และ Inferior Parietal Lobule เซลล์กระจกเงาเหล่านี้จะถูกกระตุ้นให้ทำงานไม่เพียงแต่ตอนที่เราลงมือทำกิจกรรมบางอย่างด้วยตัวเองเท่านั้น แต่ยังทำงานเมื่อเรา "สังเกตเห็น" ผู้อื่นทำกิจกรรมเดียวกันด้วย ดังนั้น เมื่อคุณเห็นคนอื่นเกา สมองของคุณจะทำการ "สะท้อน" ภาพนั้น แล้วจำลองความรู้สึกคันรวมถึงการสั่งการให้กล้ามเนื้อขยับมือไปเกาที่ผิวหนังของคุณเอง

การศึกษาผ่านการสแกนการทำงานของสมองด้วยเครื่อง fMRI ยืนยันเรื่องนี้ได้อย่างชัดเจน โดยพบว่าเมื่ออาสาสมัครดูวิดีโอคนกำลังเกา สมองส่วน Anterior Insular Cortex, Primary Somatosensory Cortex และ Prefrontal Cortex จะสว่างวาบขึ้นมา ซึ่งพื้นที่สมองเหล่านี้คือบริเวณเดียวกับที่ทำงานเมื่อผิวหนังของเราถูกกระตุ้นด้วยสารฮิสตามีน (Histamine) หรือสารก่อภูมิแพ้จริงๆ นั่นแปลว่าในระดับของระบบประสาท สมองของเราแทบจะแยกไม่ออกเลยระหว่าง "ความคันที่มองเห็น" กับ "ความคันที่เกิดขึ้นจริงทางกายภาพ"

คำถามคือ ทำไมมนุษย์ถึงวิวัฒนาการมาให้มีความรู้สึกแบบนี้? นักชีววิทยาวิวัฒนาการอธิบายว่า อาการคันติดต่อกันได้อาจเป็นกลไกการเอาตัวรอดที่สำคัญของบรรพบุรุษมนุษย์และสัตว์สังคมชนิดอื่นๆ (เช่น ลิง หรือหนู ซึ่งก็มีพฤติกรรมคันตามกันเช่นกัน) ในสมัยก่อน หากมีสมาชิกคนหนึ่งในเผ่าเริ่มเกา นั่นอาจเป็นสัญญาณเตือนภัยว่าบริเวณนั้นมีปรสิต หมัด เห็บ หรือแมลงมีพิษ การที่คนอื่นๆ ในกลุ่มรู้สึกคันและเริ่มเกาตามล่วงหน้า จึงเป็นการปัดเป่าภัยคุกคามออกจากผิวกายก่อนที่จะถูกกัดจริงๆ

ที่น่าสนใจคือ ไม่ใช่ทุกคนที่จะอ่อนไหวต่อปรากฏการณ์นี้เท่ากัน งานวิจัยพบความเชื่อมโยงอย่างมีนัยสำคัญระหว่าง "ระดับความเห็นอกเห็นใจ" (Empathy) กับความไวต่อการคันติดต่อกันได้ ผู้ที่มีคะแนนการทดสอบทางจิตวิทยาด้าน Empathy สูง มักจะมีแนวโน้มที่จะรู้สึกคันตามคนอื่นได้ง่ายและรุนแรงกว่า นอกจากนี้ ผู้ที่มีโรคผิวหนังเดิมอยู่แล้ว เช่น โรคผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง (Atopic Dermatitis) จะมีความไวต่อสิ่งเร้าทางสายตาประเภทนี้สูงมาก ซึ่งอาจทำให้อาการทางคลินิกของพวกเขาแย่ลงได้เพียงแค่มองเห็นภาพการเกา

ในมุมมองทางการแพทย์ ปรากฏการณ์นี้อาจจัดเป็นรูปแบบหนึ่งของ "Nocebo Effect" หรือการเกิดอาการเชิงลบทางร่างกายอันเป็นผลมาจากการรับรู้หรือการชี้นำทางจิตใจ การตัดวงจรนี้ต้องอาศัยการเบี่ยงเบนความสนใจทางสติปัญญา (Cognitive distraction) หรือการจัดการทางประสาทสัมผัส เพราะหากปล่อยให้จิตใจสั่งการจนเกิดการเกาจริงๆ มันจะนำไปสู่การทำลายเกราะป้องกันผิว (Skin Barrier) และกระตุ้นให้เกิดการอักเสบขึ้นมาจริงๆ ในที่สุด

ครั้งต่อไปที่คุณเผลอเกาแขนเพียงเพราะเห็นคนข้างๆ เกา ให้รู้ไว้เลยว่านั่นคือกลไกของสมองที่เต็มไปด้วยความเห็นอกเห็นใจซึ่งพยายามจะปกป้องคุณอยู่ แต่ถึงอย่างนั้น การยอมจำนนต่อความคันหลอกๆ นี้ก็ยังสามารถสร้างความเสียหายให้กับผิวได้ แทนที่จะเกาจนผิวถลอก การเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ที่ช่วยมอบความชุ่มชื้นและลดการระคายเคืองอย่าง KAYU cream มาทาเพื่อปลอบประโลมผิว ก็เป็นอีกหนึ่งวิธีในการ "ตัดสวิตช์" ความรู้สึกคันได้อย่างอ่อนโยน ช่วยหลอกสมองด้วยสัมผัสที่สบายผิว พร้อมเสริมเกราะป้องกันให้แข็งแรงโดยไม่ต้องทำร้ายผิวตัวเองครับ

อ้างอิง (References):

Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS): Itch contagion and pain: The role of mirror neurons. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1216160109

Frontiers in Human Neuroscience: Contagious Itch: What We Know and What We Would Like to Know. https://www.frontiersin.org/.../10.../fnhum.2015.00057/full

British Journal of Dermatology: Visual cues triggering itch transmission. https://academic.oup.com/.../article.../164/5/1036/6638062